Valuri so`jali:

lifestyles g]as-seklu l-[did

Anthony M. Abela

Fuq il-g]atba ta’ millenju [did dejjem jitfa``aw profeti li j]abbru l-futur, xi w]ud profeti tad-dlam u o]rajn tad-dawl. Min ibassar l-a]]ar tad-dinja, it-telfien tal-valuri u min i]abbar it-tmiem tal-qadim, il-bidu ta’ \minijiet [odda ta’ ]elsien, isba] u a]jar minn dak li qatt qabel kien, b’valuri [odda i\da xejn inqas tajbin minn ta’ l-img]oddi.

Fis-so`jolo[ija, biex naraw fejn sejra s-so`jeta’, nag]mlu, kull tant snin, st]arri[ permess ta’ surveys rappresentattivi tal-populazzjoni kollha, u nqabblu \-\mien ta’ issa ma’ \minijiet u so`jetajiet o]ra tant li nkunu nistg]u naraw kif, jekk kollox jibqa’ l-istess, jistg]u jmorru l-affarjiet. F’kelma wa]da nfittxu t-trends u d-direzzjoni li x’aktarx tie]u s-so`jeta’. Nuru t-tajjeb u l-]a\in, biex is-so`jeta’ tkun tista’ tirrimedja qabel ikun tard wisq. Hawn ser nag]ti ]arsa fuq fuq lejn xi sejbiet li jo]or[u mill-a]]ar studji tieg]i fuq il-valuri b’mod partikulari dak ta’ l-a]]ar fuq i\-\g]a\ag]. Min hu interessat jista’ jaqra x-xog]olijiet tieg]i u ta’ so`jolo[i`i o]ra.

Kif ser tkun il-]ajja fil-familji u fis-so`jeta’ Maltija ta’ g]ada jiddependi mill-im[ieba, l-istil ta’ ]ajja, l-ideat u l-valuri tal-[enerazzjoni li tielg]a. Huwa g]alhekk f’waqtu li s-so`jolo[ija tist]arre[ il-fehmiet, id-drawwiet u l-valuri ta\-\g]a\ag] ta’ llum, g]ax dawn g]ad ikunu l-ir[iel u n-nisa ta’ g]ada.  Il-ktieb Secularised Sexuality, youth values in a city-island, fis-sensiela ta’ l-istudji tal-valuri so`jali, je\amina l-eman`ipazzjoni sesswali ta\-\g]a\ag] ta’ llum. Il-kuntest huwa l-]ajja so`jali f’Malta [dida u mibdula, li g]alkemm dejjem tibqa’ g\ira \g]ira fi`-`entru tal-mediterran qed kull ma tmur issir b]al belt wa]da ewropea. Il-ktieb jibni stampa tal-fehmiet u l-im[ieba ta\-\g]a\ag], il-]in ]ieles, l-istil ta’ ]ajja, r-relazzjonijiet mal-familja u l-]bieb, il-prattika tar-reli[jon, x’ji[ri fuq ix-xog]ol u l-iskola, l-u\u tal-flus, l-identita’ ewropea ta\-\g]a\ag] ... Jiddistingwi bejn gruppi ta’ \g]a\ag] differenti. Jo]ro[ fil-bera] problemi so`jali b]al ma huma l-abbu\ sesswali, l-prostituzzjoni, u n-nuqqas ta’ edukazzjoni sesswali. J]alli li\-\g]a\ag] innfushom jistqarru kemm lesti li ja``ettaw is-sess qabel i\-\wie[, l-u\u tal-kontra`ettivi, l-omosesswalita’ u d-divorzju. Jikxef kif f’’medda ta’ g]axar snin \diedet it-tolleranza fost i\-\g]a\ag] ta’ attivita’ sesswali li ma taqbilx mat-tag]lim tal-knisja. I\-\g]a\ag] ta’ llum jiddistingwu bejn spiritwalita’ individwali, il-prattika tar-reli[jon, l-etika sesswali, u t-tag]lim tal-knisja kattolika.

Malta -‘g\ira-belt’ - f’kuntest so`jo-dinji [did:

•  Globali\azzjoni, unjoni fl-ewropa, fir-re[jun tal-mediterran, fruntieri miftug]a:
•  ekonomika, politika, socjali, moviment ta’popli minn pajji\i fqar g]al dawk sinjuri
•  spostament tal-konflitt ‘West-East’ g]al dak ‘South-North’
•  pajji\i fqar b’]afna \g]a\ag] fil-ma[[oranza, sinjuri anzjani fil-minoranza
•  \bilan` fit-tqassim ta’ l-art, teknologija, edukazjoni, servizzi tas-sa]]a ... poter
•  Teknolo[ija tal-informatika, ‘xibka’ ta’ tag]rif, idejat u nies f’waqt wie]ed
•  Inqas xog]ol produttiv, i\jed servizzi: qag]ad u xog]ol temporanju, insigurta’ so`jali
•  jikber il-welfare gap
• ugwaljanza bejn is-sessi, sehem il-mara fil-]ajja pubblika: xog]ol, politika, tmexxija
• socjeta’tal-konsum, ]ajja individualizzata, forom [odda ta’ familji, izg]ar, relazzjonijiet transitorji, separazzjoni bejn sess, im]abba, familja, xog]ol, reli[jon, knejjes ...  stil ta’]ajja
• traffikar internazzjonali tad-droga, kriminalita’ internazzjonali,
• In`eretezza quddiem il-marda ta’ l-AIDS, interess [did fl-istudju tas-sesswalita’, emacipazzjoni ta’ orjetazzjonijiet sesswali, l-abbuz sesswali jo]or[ fil-bera] : paedophilia, abbu\ sesswali fid-dar, fuq il-post tax-xog]ol ... etika [dida, sekularizzata
• Interess [did fil -valuri, f’]afna pajji\i ewropej qed jitfasslu programmi so`jali g]all-millenju l-[did

Prijoritajiet g]as-seklu l-[did

1.1  Fis-snin disg]in, qrib il-bidu ta’ seklu [did, il-bi``a l-kbira tal-Maltin (95%) - bla distinzjoni bejn \g]ar u kbar, nisa u r[iel, ]addiema ta’ l-id jew tal-mo]] - ]afna iktar meta mqabblin ma’ popli o]ra Ewropej (81%), jg]atu l-prijorita’ assoluta lill-familja. Wara ji[i x-xog]ol u r-reli[jon g]alkemm hemm x’juri li l-Maltin saru jag]tu inqas importanza lix-xog]ol u lir-reli[jon mis-snin ta’ qabel. |diedet l-importanza li saru jg]atu lill-]in ]ieles, lid-divertiment u lill-]bieb u xi ftit ukoll lill-politika.

1.2   L-ikbar bidla saret fl-importanza li saru jg]atu lill-]in ]ieles (minn 47% fl-1991 g]al 60% fl-1995), ferm iktar mill-medja fl-Ewropa (36% fl-1990).  Dan jista’ jfisser li l-Maltin saru jfittxu iktar il-mistrie] mix-xog]ol u forsi ukoll li jqattg]u l-]in fid-divertiment, xi w]ud - l-i\jed i\-\g]a\ag] - mal-]bieb, u o]rajn - l-iktar l-ir[iel u n-nisa mi\\ew[a u l-anzjani - mal-familja. Ghandhom i\jed flus x’jonfqu, u ]afna m’g]adhomx ja]sbu biex igemmg]u g]all-futur. Jonfqu dak li jaqilg]u u xi w]ud jixtru bil-credit. Fix-xog]ol qed ifitxxu iktar il-qlieg] milli x-xog]ol fih innifsu, qed ifittxu li jkollhom iktar x’jonfqu fid-dar, fuq il-]ti[ijiet tal-familja, it-trobbija tat-tfal, l-informatika, is-sa]]a, l-ilbies, l-ikel, is-safar, ix-xiri ta’ prodotti [odda fis-suq ...

}ti[ijiet u aspirazzjonijiet g]all-[ejjieni

2.1  Fil-[ejjieni qrib - g]as-seklu l-[did - jixtiequ jaraw li ting]ata iktar importanza lill-familja, iktar rispett lejn l-awtorita’, kif ukoll iridu li ting]ata iktar importanza lill-i\vilupp ta’ l-individwu. Minn banda jridu iktar \vilupp tat-teknolo[ija u minn banda l-o]ra jridu stil ta’ ]ajja iktar sempli`i u naturali. |diedu sew dawk li jixtiequ jaraw li ting]ata inqas importanza lix-xog]ol fil-]ajja (minn 20% fl-1984 g]al 44% fl-1995) u ]afna o]rajn iridu tnaqqis fl-importanza tal-flus u tal-]wejje[ materjali (minn 61% fl-1984 g]al 81% fl-1995).

2.2  Kollox ma’ kollox jidher li l-Maltin tal-[ejjieni ser ifittxu stil ta’ ]ajja iktar individualizzata, jg]ixu f’familji i\g]ar u iktar differenti wa]da mill-o]ra, ja]dmu fi gruppi \g]ar ta’ nies u jaqsmu r-responsabbilta’ tax-xog]ol bejniethom. Kull ma jmur il-]addiema kollha jsiru kemm produtturi u konsumaturi tas-servizzi, jie]du u jg]atu, jmexxu u jimxu flimkien, jipparte`ipaw fid-de`i\jonijiet u fil-qlieg] ta’ ]idmiethom.

2.3  F’qafas so`jali u ekonomiku [did ix-xog]ol isir i\jed flessibbli. Il-post tax-xog]ol ma jibqax xi fabbrika jew industrija kbira. Kemm in-nisa kif ukoll l-ir[iel ikunu jistg]u ja]dmu min darhom stess, u jqassmu l-]in kif jaqblilhom. Il-koppji partners ta’ g]ada jkunu jistg]u jla]]qu u jaqsmu bi s]ab kemm id-d]ul u l-infieq tal-flus, ix-xog]ol tad-dar, it-trobbija tat-tfal u l-bqija. Il-]ajja issir iktar individwalizata u fl-istess ]in komunikattiva. It-teknolo[ija tal-informatika issir i\jed avvanzata, ir]isa u mil]uqa minn kul]add.  Tikkoordina l-komplessita’ ta’ ]ajja individwalizzata u tnaqqas l-i\bali mekkani`i u umani. Bla dubju, jkun hemm i\jed skop g]a\-\ieda fl-industrija tas-servizzi, u fuq kollox g]al titjib fil-kwalita’  tag]hom.

Valuri u stil ta’ ]ajja ta\-\g]a\ag]

L-istudju fuq il-valuri ta\-\g]a\ag] jidentifika erba’ orjentazzjonijiet  tal-]ajja:

1. Il-]arsien tal-valuri tradizzjonali, il-[ieh tal-familja: dan ji[bor fih sin`erita’, lealta’, sigurta’, rispett lejn il-[enituri u l-anzjani, responsabbilta’, g]aqda fil-familja, dixxiplina, maturita’ u l-im]abba, fost l-o]rajn.

2. }ajja individualizzata, indipendenti, kreattiva u awtonoma: dawk li j]obbu l-avventura, l-ambizzjoni, l-varjeta’,  ]ajja e``itanti, il-kreativita’, l-auto-determinazzjoni, is-su``ess, it-tmexxija, il-]sieb ]ieles, is-sbu]ija tan-natura u l-]arsien ta’ l-ambjent

3. Materjalizmu u tfittxija tal-pja`ir: l-im]abba tal-flus, il-pja`ir li jag]ti l-ikel u s-sess, il-poter fuq l-o]rajn, is-sodisfazzjon tax-xewqat, id-dehra u ‘l-qaddisin il-[odda’ li kapa`i jpattu pja`ir b’ie]or. ..

4. Spiritwalita’ u reli[jo\ita’. Din tinkludi ]ajja ta’ [abra, spiritwalita’, kura tar-ru], ma]fra, ubbidjenza, ]arsien tat-tradizzjonijiet u ta’ l-ordni so`jali.

Dawn l-erba’ orjentazzjonijiet tal-]ajja jinsabu biswit xulxin f’kull \g]a\ug] u \ag]\ug]a u fl-istituzzjonijiet soj`ali kollha. Fil-]ajja ta’ kuljum kull individwu jrid jag]\el  l-orjentazzjoni, jew a]jar l-orjentazzjoniiet, ta’ ]ajtu. I\-\g]a\ag] ta’ llum diga’ juruna kif hu possibli li wie]ed i\ewwaq bi``a minn hawn u bi``a minn hemm. Jekk qabel `ertu valuri ma kienux joqg]odu ]dejn xulxin, issa sar possibli li dawn jit]altu u ji\\ew[u. Fil-pro`ess tal-g]a\la l-individwu sar isawwar l-istil ta’ ]ajja li tg]odd g]alih fi`-`irkustanzi u \-\mien li fih ikun jinsab, u ma jsibhix bi kbira biex jerga’ jibdel jekk jerga’ jibdielu. B’hekk kull individwu jibda jfassal l-istil ta’ ]ajja individwalizzata, g]alih wa]du. B’danakollu xorta wa]da jista’ jag]ti l-kas li nies ta’ l-istess gosti u drawwiet j\ewqu stil ta’ ]ajja li tixxiebah wie]ed ma’ ta’ l-ie]or. G]alhekk hemm `ans kbir li fis-so`jeta’ tas-seklu l-[did ser ikolna erba’ tipi principali ta’ nies, il-bi``a ‘l kbira ta’ xejra tradizzjonali u tal-familja, o]rajn iktar indipendenti, o]rajn iktar materjalisti u o]rajn iktar ta’ bixra reli[ju\a. Qalb dawn l-erba’ tipi \gur li jsibu posthom g]add ta’ o]rajn li j\ewqu kulur ma’ ie]or, il-qadim mal-[did, it-tradizzjoni mal-modern, l-g]adqa tal-familja ma’ ]ajja indipendenti, ir-reli[ju\ mal-kreattiv, l-awtonomija u l-]sieb ]ieles ... f’dinja u socjeta’ post-moderna.

Mill-ist]arri[ so`jolo[iku wie]ed jista’ jibni stampa ta’ kif nist]ajlu li ser tkun is-socjeta’ tal-millenju l-[did: kif ser ikun il-futur ta’ l-individwi, il-forom [odda ta’ ]ajja fil-familji, fil- gruppi, l-g]aqdiet, l-istituzjonijiet, l-organizazzjonijiet, ix-xog]ol, fit-toroq, u pjazzez [odda... fin-nis[a tax-xibka eletronika  u globali  ... It-tag]rif li jo]ro[ minn studji b]al dawn jag]ti lok g]ad-diskussjoni u r-riflessjoni li g]andu jwassal g]al g]a\liet g]all-]ajja individwali, tal-familji u tal-komunitajiet f’nis[a ta’ so`jeta’ globali.